Hệ thống tiền tệ toàn cầu đang chuyển mình như thế nào trong năm 2026?

Năm 2026 mở ra với một kịch bản tiền tệ chưa từng có tiền lệ: sự suy yếu cấu trúc của hai trụ cột truyền thống là USD và Euro, song hành cùng sự nổi lên không thể phủ nhận của các lực lượng mới, từ Nhân dân tệ, các loại tiền kỹ thuật số quốc gia đến những sáng kiến thanh toán đa phương đầy tham vọng. Quá trình chuyển dịch này, được các nhà phân tích mô tả bằng thuật ngữ “sự Balkan hóa của hệ thống tiền tệ toàn cầu”, không phải là một cú sốc bất ngờ mà là đỉnh điểm của một xu hướng đã âm ỉ nhiều năm, được đẩy nhanh bởi địa chính trị, công nghệ và những chính sách tự gây hại của chính phương Tây.

Sự xói mòn của hai trụ cột truyền thống

Năm 2025 đã chứng kiến một sự đảo chiều đáng kể trong thị trường ngoại hối. Đồng USD trải qua một trong những năm tồi tệ nhất kể từ khi chế độ tỷ giá thả nổi được áp dụng, với chỉ số Dollar Index (DXY) giảm gần 9.5%. Sự sụt giảm này bắt nguồn từ sự kết hợp giữa các yếu tố chính sách ngắn hạn và những bất ổn cấu trúc lâu dài.

Việc Tổng thống Donald Trump áp thuế quan mạnh tay trên diện rộng và chu kỳ cắt giảm lãi suất liên tiếp của Fed đã làm giảm sức hấp dẫn của đồng bạc xanh. Quan trọng hơn, thâm hụt kép, bao gồm ngân sách và tài khoản vãng lai, ở mức kỷ lục và những lo ngại về sự độc lập của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ dưới sức ép chính trị đã làm xói mòn niềm tin của các nhà đầu tư quốc tế.

Darin Newsom, Nhà phân tích thị trường cấp cao tại Barchart.com, thẳng thắn nhận định rằng lòng tin vào đồng USD và các thể chế điều hành nó đang suy giảm.

Trong khi đó, đồng Euro dường như có màn trình diễn tích cực hơn với mức tăng giá ấn tượng 13.5% so với USD. Tuy nhiên, sức mạnh này phần lớn mang tính tương đối và chứa đựng những mâu thuẫn nội tại.

Một đồng Euro mạnh giúp kiềm chế lạm phát nhập khẩu nhưng lại gây sức ép nặng nề lên khả năng cạnh tranh của các nhà xuất khẩu châu Âu, đặc biệt là ngành công nghiệp then chốt của Đức. Hơn nữa, tham vọng “tự chủ chiến lược” của Liên minh châu Âu, với kế hoạch đầu tư khổng lồ 5% GDP hàng năm vào quốc phòng và chuyển đổi xanh, đang vấp phải rào cản từ thực tế tài khóa khó khăn, khi chín quốc gia thành viên đang trong tình trạng thâm hụt quá mức.

Như vậy, sự yếu đi của USD không đồng nghĩa với sự thay thế hoàn hảo bằng Euro, mà mở ra một khoảng trống quyền lực trong hệ thống tài chính toàn cầu.

Sự trỗi dậy hệ thống và chiến lược của đồng Nhân dân Tệ (RMB)

Trong bối cảnh đó, Trung Quốc và đồng Nhân dân tệ đang tiến lên một cách có hệ thống và kiên định. Vị thế toàn cầu của RMB được củng cố vững chắc trên cả ba phương diện then chốt: dự trữ, thanh toán và tài trợ. Báo cáo năm 2025 của Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc xác nhận RMB là đồng tiền được sử dụng nhiều thứ ba cho tài trợ thương mại và thanh toán xuyên biên giới.

Một White Paper của Bank of China tiết lộ một con số đáng chú ý: 77% doanh nghiệp ASEAN hiện ưu tiên sử dụng RMB trong tài trợ thương mại với Trung Quốc, phản ánh ảnh hưởng sâu rộng của đồng tiền này tại khu vực kinh tế năng động nhất thế giới.

Về mặt thể chế, trọng số của RMB trong giỏ Quyền rút vốn đặc biệt (SDR) của IMF được duy trì ở mức khoảng 12.28%, đứng thứ ba, thể hiện sự công nhận chính thức của cộng đồng quốc tế. Tuy nhiên, khoảng cách giữa việc sử dụng trong thương mại và việc nắm giữ dự trữ vẫn còn lớn.

Trong khi RMB chiếm khoảng 3% trong thanh toán toàn cầu qua SWIFT (xếp hạng 5-6) và có sự tăng trưởng ổn định với châu Á, thì tỷ trọng trong dự trữ ngoại hối toàn cầu (theo COFER của IMF) mới chỉ ở mức khoảng 2-3%, còn thấp hơn đáng kể so với USD (57-59%) và Euro (khoảng 20%). Điều này cho thấy hành trình quốc tế hóa của RMB vẫn còn nhiều chặng đường phía trước, nhưng đang được dẫn dắt bởi một chiến lược dài hạn và toàn diện.

Hai động lực đẩy nhanh quá trình chuyển dịch

Công nghệ tài chính, đặc biệt là tiền kỹ thuật số, đang đóng vai trò như một chất xúc tác mạnh mẽ, phá vỡ các kênh thanh toán truyền thống. Trung Quốc không chỉ dẫn đầu với việc thí điểm và mở rộng đồng e-CNY (Digital Yuan) mà còn có những bước đi chiến lược sâu sắc.

Việc PBOC cho phép các ngân hàng thương mại trả lãi suất cho ví digital yuan từ đầu năm 2026, chuyển đổi mô hình sang tiền gửi kỹ thuật số, là một động thái nhằm gia tăng đáng kể sự chấp nhận trong nước và chuẩn bị cho ứng dụng quốc tế.

Dự án mang tính biểu tượng nhất là mBridge – một hệ thống thanh toán liên ngân hàng trung ương đa tiền tệ dựa trên blockchain, do PBOC, Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS) và các đối tác ở Hong Kong, vùng Vịnh cùng phát triển.

Đến năm 2025, dự án đã đạt giai đoạn Sản phẩm Khả thi Tối thiểu (MVP) và bước vào giai đoạn mở rộng, thậm chí thử nghiệm với Ả Rập Xê-út. Hệ thống này hứa hẹn cho phép thanh toán xuyên biên giới tức thì, giảm thiểu sự phụ thuộc vào mạng lưới SWIFT vốn do phương Tây thống trị.

Song song đó, sáng kiến của khối BRICS về một hệ thống thanh toán dựa trên blockchain và thí điểm đơn vị thanh toán “Unit” được neo giá vàng cũng cho thấy xu hướng tìm kiếm các phương tiện trao đổi ổn định và độc lập. Vàng, một lần nữa, trở thành tài sản được các ngân hàng trung ương ưa chuộng để đa dạng hóa dự trữ và giảm thiểu rủi ro địa chính trị.

Địa chính trị chính là động lực thứ hai và cũng là lời cảnh báo rõ ràng nhất về hậu quả của việc lạm dụng các công cụ tài chính. Các biện pháp trừng phạt của phương Tây, đặc biệt là việc đóng băng tài sản dự trữ của Ngân hàng Trung ương Nga sau xung đột Ukraine, đã tạo ra một cú sốc niềm tin toàn cầu.

Cựu Bộ trưởng Tài chính Mỹ Janet Yellen từng cảnh báo rằng việc lạm dụng các biện pháp trừng phạt sẽ đẩy các quốc gia tìm kiếm các lựa chọn thay thế, và lời cảnh báo đó giờ đã thành hiện thực.

Việc Tổng thống Trump đe dọa áp thuế quan 100% lên các quốc gia tham gia phát triển đồng tiền BRICS mới, và sau đó là mức thuế bổ sung 10% vào năm 2025, chỉ càng củng cố nhận thức về sự “vũ khí hóa” đồng USD. Hành động này không ngăn cản được xu hướng mà trái lại, khiến nhu cầu tìm kiếm giải pháp thay thế từ “mong muốn” trở thành “tất yếu” đối với nhiều quốc gia.

Viễn cảnh năm 2026

Bước sang năm 2026, sự thay đổi sẽ không diễn ra một cách kịch tính hay đột ngột. Thay vào đó, thế giới sẽ chứng kiến quá trình “thể chế hóa” (institutionalization) và “bình thường hóa” (normalization) của một hệ thống tiền tệ đa cực hơn. Điều này có nghĩa là các cơ chế thanh toán song phương, các thỏa thuận hoán đổi tiền tệ, và việc sử dụng các đồng tiền địa phương trong thương mại khu vực sẽ trở nên phổ biến và được thể chế hóa trong các hiệp định chính thức.

Các dự báo từ các hãng tin tài chính lớn như Bloomberg và Reuters cho thấy USD và Euro có thể tiếp tục mất dần khoảng 0.5% đến 1% thị phần mỗi năm trong hệ thống tiền tệ toàn cầu. Trong khi đó, RMB sẽ tiếp tục con đường tiến lên chậm rãi nhưng chắc chắn, chủ yếu thông qua việc củng cố vị thế tại châu Á và trong các giao dịch với các đối tác BRICS.

Lịch sử đã chỉ ra rằng việc thay thế một đồng tiền thống trị là một quá trình kéo dài hàng thập kỷ, thậm chí hàng thế kỷ. Đồng Bảng Anh vẫn giữ được vị thế đáng kể nhiều thập kỷ sau khi Đế quốc Anh suy tàn. Do đó, USD sẽ vẫn là đồng tiền thống trị nhất toàn cầu trong nhiều năm tới, nhưng không còn giữ địa vị độc tôn tuyệt đối như trước đây.