Tại sao EU chọn Việt Nam là Đối tác Chiến lược Toàn diện đầu tiên tại ASEAN?

Việt Nam sắp chính thức trở thành quốc gia đầu tiên trong khối ASEAN được Liên minh châu Âu (EU) nâng cấp quan hệ lên mức Đối tác Chiến lược Toàn diện, đánh dấu bước ngoặt lịch sử trong quan hệ song phương 35 năm. Sự kiện này được kỳ vọng sẽ mở ra một kỷ nguyên hợp tác mới với những cơ hội thương mại, đầu tư và chuyển giao công nghệ quy mô lớn.

Chuyến thăm chính thức Việt Nam của Chủ tịch Hội đồng châu Âu António Costa vào ngày 29/1/2026 tới đây là chất xúc tác cho bước nâng cấp chiến lược này, mang theo thông điệp mạnh mẽ về một mối quan hệ dựa trên thương mại tự do, mở và luật lệ trong bối cảnh địa chính trị nhiều biến động.

Đây là lần thứ hai trong lịch sử một lãnh đạo cấp cao nhất của EU (Chủ tịch Hội đồng châu Âu) thăm chính thức Việt Nam, sau chuyến thăm của Chủ tịch Herman Van Rompuy vào năm 2011. Đặc biệt, chuyến thăm diễn ra ngay sau thành công của Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIV, thể hiện sự ghi nhận của EU đối với đường lối đối ngoại và vị thế ngày càng cao của Việt Nam.

Việc nâng cấp lên Đối tác Chiến lược Toàn diện không chỉ là biểu tượng. Theo Đại sứ EU Julien Guerrier, đây là một tín hiệu chiến lược rõ ràng về quyết tâm đưa quan hệ vào chiều sâu và khẳng định tầm quan trọng của đối tác này. Quan hệ Việt Nam - EU sẽ trở thành hình mẫu tiên phong cho các mối quan hệ khác của EU tại khu vực Đông Nam Á.

Từ EVFTA tới đỉnh cao chiến lược: Hành trình 35 năm hợp tác

Quan hệ Việt Nam - EU đã có một hành trình phát triển ấn tượng từ khi thiết lập quan hệ ngoại giao năm 1990. Từ điểm khởi đầu khiêm tốn với những hỗ trợ nhân đạo, hợp tác đã mở rộng nhanh chóng về quy mô và chiều sâu.

Cột mốc lớn nhất trước đây là Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam - EU (EVFTA), có hiệu lực từ năm 2020. Hiệp định này được coi là một trong những thỏa thuận toàn diện nhất của EU với một quốc gia đang phát triển và là chất xúc tác chính cho bước nhảy vọt hiện tại.

Hiệu quả kinh tế của EVFTA là không thể phủ nhận: Thương mại song phương đã tăng 40% chỉ trong vòng 5 năm kể từ khi hiệp định có hiệu lực. Đến năm 2025, Việt Nam đã củng cố vị thế là đối tác thương mại hàng hóa lớn nhất của EU trong khối ASEAN, trong khi EU là đối tác thương mại lớn thứ tư và thị trường xuất khẩu lớn thứ ba của Việt Nam.

Dù đạt được những thành tựu ấn tượng, cả hai bên đều nhìn thấy một “dư địa còn rất lớn”, đặc biệt khi EVFTA vẫn có thời gian chuyển tiếp kéo dài đến năm 2030 để tiếp tục cắt giảm thuế quan.

Sự phát triển vượt bậc này đã được chuẩn bị kỹ lưỡng thông qua các kênh đối thoại chính trị. Trong cuộc họp Ủy ban Phụ trách các vấn đề Chính trị lần thứ 5 diễn ra tại Hà Nội vào tháng 7/2025, hai bên đã thể hiện “tham vọng chiến lược chung mạnh mẽ” để nâng cấp quan hệ, với mục tiêu công bố tại chuyến thăm cấp cao tiếp theo.

Điều này cho thấy quyết định hiện tại không phải là ngẫu hứng, mà là kết quả của một lộ trình được tính toán kỹ càng, phù hợp với tầm nhìn chiến lược dài hạn của cả EU và Việt Nam.

Ba trụ cột vững chắc định hình tương lai hợp tác

Khung hợp tác Đối tác Chiến lược Toàn diện sẽ được xây dựng vững chắc trên ba trụ cột chính, mỗi trụ cột đều có những mục tiêu và dự án cụ thể, thực chất.

Thương mại và Đầu tư: Khai phá toàn bộ tiềm năng còn bỏ ngỏ

Mặc dù EVFTA đã tạo ra động lực tăng trưởng mạnh mẽ, hai bên nhận thấy vẫn còn nhiều rào cản cần tháo gỡ. Vào tháng 10/2025, Cao ủy Thương mại EU và Bộ trưởng Bộ Công Thương Việt Nam đã thảo luận về việc thành lập một Tổ công tác chuyên trách nhằm giải quyết các rào cản thương mại và phi thuế quan, khai phá toàn bộ tiềm năng của hiệp định. Mục tiêu là đảm bảo lợi ích từ EVFTA được lan tỏa rộng rãi hơn và thúc đẩy các dự án đầu tư cụ thể.

EU, với quy mô GDP gần 20.000 tỷ USD và thị trường khoảng 450 triệu người tiêu dùng, tiếp tục là đối tác thương mại và đầu tư hàng đầu có nhiều dư địa để mở rộng tại Việt Nam. Sự hợp tác sẽ không chỉ dừng lại ở thương mại hàng hóa mà sẽ mở rộng sang các lĩnh vực đầu tư chất lượng cao, đặc biệt trong công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Chuyển đổi xanh: Đồng hành hiện thực hóa cam kết Net Zero

Hợp tác về chuyển đổi xanh và năng lượng tái tạo là trọng tâm chiến lược. EU cam kết mạnh mẽ hỗ trợ Việt Nam thực hiện mục tiêu trung hòa carbon vào năm 2050. Sự hợp tác này đã có nền tảng vững chắc thông qua Thỏa thuận Đối tác Chuyển dịch Năng lượng Công bằng (JETP) được thiết lập trước đó với Nhóm G7 và EU.

Trong chuyến thăm sắp tới, các cuộc thảo luận sẽ tập trung vào việc thúc đẩy năng lượng tái tạo và đảm bảo an ninh năng lượng cho Việt Nam, với sự tham gia của các Bộ Khoa học và Công nghệ và Bộ Công Thương. EU sẽ tiếp tục đổ vốn vào các dự án năng lượng và giao thông xanh thông qua sáng kiến Global Gateway và các định chế tài chính như Ngân hàng Đầu tư Châu Âu (EIB), cùng với các quốc gia thành viên như Đức, Pháp, Ý.

Hòa bình và An ninh: Nâng tầm hợp tác đa phương

Trụ cột thứ ba mở rộng hợp tác sang lĩnh vực an ninh và quốc phòng, phản ánh mức độ tin cậy chiến lược ngày càng cao. Việt Nam đã tích cực tham gia vào các hoạt động gìn giữ hòa bình của Liên Hợp Quốc và của EU tại châu Phi. Hai bên sẽ tăng cường hợp tác trong các lĩnh vực như an ninh hàng hải, quản lý khủng hoảng và các vấn đề liên quan đến Biển Đông, dựa trên nền tảng tôn trọng luật pháp quốc tế, đặc biệt là Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS) năm 1982.

Điều này thể hiện sự đồng điệu trong quan điểm về một trật tự quốc tế đa phương, dựa trên luật lệ. Trước đó, tại cuộc họp Ủy ban vào tháng 7/2025, hai bên đã cùng bày tỏ quan ngại về những diễn biến gần đây ở Biển Đông và tái khẳng định tầm quan trọng của việc duy trì hòa bình, ổn định, tự do hàng hải và hàng không.

Đại sứ EU Julien Guerrier chia sẻ tại buổi họp báo - Nguồn: VnEconomy

Khát vọng công nghệ cao: Trung tâm bán dẫn và đào tạo 50.000 kỹ sư

Một trong những điểm nhấn đáng chú ý nhất của kỷ nguyên hợp tác mới là sự đồng hành của EU nhằm giúp Việt Nam hiện thực hóa tham vọng trở thành một trung tâm bán dẫn toàn cầu.

Để hiện thực hóa mục tiêu đầy tham vọng này, EU đã cam kết hỗ trợ thông qua một dự án giáo dục trị giá hơn 54 triệu Euro, tương đương khoảng 60 triệu USD, vừa được ký kết cuối năm 2025 với sự đóng góp của Đức và Pháp. Dự án nhằm đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, hỗ trợ mục tiêu đào tạo 50.000 kỹ sư chất bán dẫn cho Việt Nam.

Hợp tác khoa học công nghệ sẽ không dừng lại ở đây. EU khuyến khích Việt Nam tham gia mạnh mẽ hơn vào Chương trình Horizon Europe (Chân trời Châu Âu), chương trình nghiên cứu và đổi mới sáng tạo lớn nhất thế giới.

Dự kiến, một Biên bản Ghi nhớ (MOU) sẽ được ký kết với Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam để thúc đẩy trao đổi chuyên gia và nghiên cứu trong các lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ bán dẫn. Sự hợp tác này hoàn toàn phù hợp với định hướng phát triển dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của Việt Nam trong giai đoạn mới.

Hạ tầng và kết nối: Những dự án cụ thể làm nền tảng tăng trưởng

Hợp tác giữa EU và Việt Nam không chỉ là các thỏa thuận trên giấy mà đã hiện hữu thông qua những dự án hạ tầng cụ thể. Trong chuyến thăm lần này, Chủ tịch Costa sẽ đến thăm tuyến Metro số 3 tại Hà Nội - một công trình được đầu tư với sự hỗ trợ của EU. Đây là minh chứng rõ ràng cho cam kết của EU trong việc giúp Việt Nam tháo gỡ các “điểm nghẽn” hạ tầng, tạo nền tảng vật chất vững chắc để hỗ trợ mục tiêu tăng trưởng GDP hai con số trong tương lai.

Bên cạnh giao thông đô thị, các dự án hợp tác trong tương lai sẽ bao phủ một phạm vi rộng lớn, từ đường sắt tốc độ cao đến cảng biển và sân bay, tất cả đều hướng đến phát triển bền vững và xanh. Các dự án này được kỳ vọng sẽ không chỉ thúc đẩy tăng trưởng kinh tế mà còn nâng cao đáng kể chất lượng sống và tính kết nối của Việt Nam.

Mở rộng tầm ảnh hưởng: Từ song phương tới khu vực

Việc Việt Nam trở thành Đối tác Chiến lược Toàn diện đầu tiên của EU tại ASEAN mang ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi song phương. Điều này khẳng định vị thế và vai trò “đầu tàu” của Việt Nam trong mối quan hệ giữa EU và cả khu vực Đông Nam Á. Quan hệ mẫu mực này được kỳ vọng sẽ tạo đà và thiết lập khuôn khổ cho việc tăng cường hợp tác giữa EU với các quốc gia ASEAN khác.

Hơn nữa, điều này củng cố vai trò trung tâm của ASEAN trong cấu trúc khu vực đang định hình, một nguyên tắc mà EU luôn tuyên bố ủng hộ. Việc lựa chọn một quốc gia thành viên tích cực và có vị thế như Việt Nam cho thấy EU coi trọng và mong muốn thúc đẩy quan hệ với ASEAN một cách thực chất, đúng vào thời điểm hai bên chuẩn bị kỷ niệm 50 năm quan hệ vào năm 2027.

Tương lai của một đối tác chiến lược tiên phong

Chuyến thăm của Chủ tịch Hội đồng châu Âu António Costa và việc nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược Toàn diện không phải là điểm kết, mà là sự khởi đầu một chương mới đầy tham vọng.

Quan hệ này được xây dựng trên nền tảng vững chắc của lợi ích kinh tế song hành, tầm nhìn chiến lược chung về trật tự đa phương, và sự bổ trợ mạnh mẽ giữa một liên minh công nghệ hàng đầu với một quốc gia năng động đang vươn lên mạnh mẽ trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Khi Hiệp định EVFTA tiếp tục được tối ưu hóa, khi các dự án đào tạo 50.000 kỹ sư bán dẫn bắt đầu triển khai, và khi những tuyến metro, dự án năng lượng xanh dần thành hình, mối quan hệ chiến lược này sẽ hiện hữu một cách sinh động trong đời sống kinh tế và sự phát triển của Việt Nam.

Trong một thế giới nhiều biến động, việc củng cố và nâng cấp quan hệ với một đối tác tin cậy, tôn trọng luật lệ và cam kết mạnh mẽ với phát triển bền vững như EU chính là một lựa chọn chiến lược sáng suốt, mở ra cánh cửa vững chắc cho một giai đoạn tăng trưởng và chuyển mình mạnh mẽ mới của Việt Nam.