Tanzania bán vàng dự trữ: Đòn bẩy tài chính giữa cơn bão địa chính trị

Tanzania, nền kinh tế sở hữu trữ lượng vàng hơn 36 triệu ounce, đang có động thái chiến lược: bán một phần vàng dự trữ để tự lực tài trợ cho cơ sở hạ tầng. Quyết định này diễn ra trong bối cảnh giá vàng vừa chạm mốc kỷ lục và làn sóng cắt giảm viện trợ toàn cầu đang thử thách các quốc gia đang phát triển.

Trong một tuyên bố tại London, Bộ trưởng Phủ Tổng thống Tanzania Kitila Mkumbo cho biết nước này sẽ bán một phần dự trữ vàng để tài trợ cho các dự án hạ tầng, sau chỉ đạo trực tiếp của Tổng thống Samia Suluhu Hassan tới Ngân hàng Trung ương.

Vào cuối tháng 12, Ngân hàng Trung ương Tanzania nắm giữ số vàng thỏi trị giá 3.3 nghìn tỷ shilling, tương đương 1.3 tỷ USD. Động thái này không đơn thuần là một giao dịch tài chính, mà là một tuyên ngôn chiến lược: “Các chính phủ không còn hứng thú viện trợ cho châu Phi nữa, vì vậy chúng tôi đang tự tổ chức lại chính mình”, Bộ trưởng Mkumbo nhấn mạnh.

Bối cảnh địa chính trị thúc đẩy quyết định “tự lực”

Quyết định của Tanzania được đưa ra trong bối cảnh các nguồn tài chính bên ngoài đang thu hẹp đáng kể. Theo ước tính của OECD, việc chính quyền Trump dỡ bỏ Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (USAID) vào năm ngoái đã góp phần làm giảm 17% viện trợ nước ngoài toàn cầu.

Các chính phủ châu Âu và Mỹ đang chuyển hướng ưu tiên ngân sách sang các vấn đề nội địa, như chi tiêu quốc phòng, khiến việc lập kế hoạch ngân sách trên khắp châu Phi trở nên bất ổn hơn.

Quan hệ của Tanzania với các đối tác châu Âu cũng gặp phải những trở ngại chính trị. Sau một cuộc bầu cử gây tranh cãi dẫn đến biểu tình và phản ứng an ninh, Nghị viện châu Âu vào tháng 11 đã thông qua một nghị quyết không ràng buộc kêu gọi tạm dừng chương trình hỗ trợ 156 triệu euro cho quốc gia Đông Phi này.

Áp lực kép từ việc cắt giảm viện trợ và giá vàng tăng cao đã tạo ra một “cửa sổ cơ hội” để Tanzania quyết định chuyển hóa tài sản dự trữ thành nguồn lực phát triển trực tiếp.

Chiến lược dự trữ “nội hóa” và thời điểm vàng

Động thái bán vàng hiện tại thực chất là đỉnh điểm của một chiến lược dự trữ vàng bài bản và chủ động mà Tanzania đã triển khai từ năm 2023. Thay vì mua vàng quốc tế bằng USD, Tanzania đã tích cực tích lũy vàng trong nước thông qua mua trực tiếp từ các thợ mỏ địa phương.

Kể từ tháng 9/2024, nước này đã ra quy định bắt buộc tất cả nhà xuất khẩu vàng phải dành ít nhất 20% sản lượng để bán cho Ngân hàng Trung ương bằng đồng nội tệ.

Chiến lược này, được Shaokai Fan - Trưởng bộ phận Ngân hàng Trung ương Toàn cầu thuộc Hội đồng Vàng Thế giới (WGC), mô tả là “có lợi đôi bên”. Nó cho phép các quốc gia tăng dự trữ vàng mà không phải hy sinh các tài sản dự trữ khác như USD, đồng thời hỗ trợ ngành công nghiệp khai khoáng nội địa.

Thời điểm Tanzania đưa ra quyết định bán vàng là vô cùng chiến lược khi giá vàng đang ở giai đoạn tăng phi mã, và đã có lúc phá vỡ mốc 5,200 USD/ounce, phản ánh nhu cầu tìm nơi trú ẩn an toàn giữa căng thẳng địa chính trị và kỳ vọng cắt giảm lãi suất. Việc “thực thi hóa” (monetize) dự trữ vào lúc này giúp Tanzania tối đa hóa nguồn thu cho ngân sách.

Các Ngân hàng Trung ương “quay lưng” với London

Hành động của Tanzania không phải là cá biệt, mà là một phần của làn sóng tái định hình dự trữ tài chính toàn cầu, đặc biệt mạnh mẽ tại các quốc gia sản xuất vàng ở châu Phi, Mỹ Latinh và châu Á. Các ngân hàng trung ương của Ghana, Zambia, Colombia, Mông Cổ và Philippines cũng đang tích cực mua vàng khai thác trong nước.

Điểm chung của xu hướng này là việc giảm phụ thuộc vào thị trường vàng quốc tế truyền thống tập trung tại London (LBMA), nơi các giao dịch thường phải dùng USD hoặc euro và chịu nhiều loại phí trung gian, vận chuyển, lưu trữ.

Theo khảo sát mới nhất của WGC, 19 trong số 36 ngân hàng trung ương được hỏi cho biết họ đã mua vàng từ các mỏ thủ công quy mô nhỏ trong nước bằng đồng nội tệ. Khoảng 95% trong số 73 ngân hàng trung ương tham gia khảo sát tin rằng dự trữ vàng toàn cầu sẽ tiếp tục tăng trong năm tới, trong bối cảnh nợ công cao và rủi ro địa chính trị.

Ghana đã thiết lập một tiền lệ quan trọng khi Hội đồng Vàng nước này đạt thỏa thuận mua 20% sản lượng từ các công ty khai thác địa phương. Động lực sâu xa không chỉ là tài chính.

Như Nicky Shiels từ MKS PAMP phân tích, ở nhiều quốc gia, nhu cầu tiêu thụ vàng nội địa thấp, khiến ngân hàng trung ương đóng vai trò như “người mua cuối cùng”, đảm bảo hoạt động cho ngành khai khoáng và tạo công ăn việc làm.

Nền tảng kinh tế vững chắc và cơ hội đa dạng hóa

Quyết định mạnh dạn của Tanzania được đặt trên nền tảng một ngành công nghiệp vàng hùng mạnh. Quốc gia này là nhà sản xuất vàng lớn thứ ba châu Phi, với trữ lượng đã được xác nhận vượt 36 triệu ounce. Vàng đóng góp tới 41.3% tổng thu nhập xuất khẩu của Tanzania và 4% vào tăng trưởng GDP. Ngoài ra, Tanzania còn sở hữu tiềm năng chưa khai thác rất lớn, góp phần vào làn sóng thăm dò mới đang diễn ra mạnh mẽ trên khắp lục địa.

Đáng chú ý, vàng không phải là nguồn tài nguyên duy nhất giúp Tanzania chủ động tài chính. Trong bối cảnh khủng hoảng năng lượng toàn cầu, ngành than nhiệt của nước này cũng đang bùng nổ.

Cảng Mtwara, vốn trước đây chủ yếu xuất khẩu hạt điều, giờ đã tấp nập những con tàu chở than sang châu Âu, nơi các quốc gia này đang cạnh tranh khốc liệt để tìm nguồn nhiên liệu thay thế khí đốt Nga. Ủy ban Khai thác mỏ Tanzania dự kiến xuất khẩu than sẽ tăng gần gấp đôi trong năm nay, mang về nguồn thu thuế đáng kể.

Thậm chí, chính phủ đang xem xét xây dựng một tuyến đường sắt mới để kết nối vùng mỏ than Ruvuma với cảng Mtwara, cho thấy tầm nhìn dài hạn trong khai thác tài nguyên.

Thách thức và hệ lụy dài hạn

Dù mang lại nhiều lợi ích, chiến lược dựa vào tài nguyên trong nước cũng đi kèm không ít thách thức. Việc mua vàng từ các mỏ thủ công quy mô nhỏ (ASGM) có thể làm tăng rủi ro uy tín, do các mỏ này thường gắn với những vấn đề như lao động trái phép, tác động môi trường tiêu cực và buôn lậu.

Shaokai Fan của WGC lạc quan rằng với uy tín của mình, các ngân hàng trung ương có thể định hình lại chuỗi cung ứng theo hướng minh bạch và bền vững hơn.

Một thách thức kỹ thuật khác là khâu tinh luyện vàng đạt chuẩn quốc tế (London Good Delivery). Nếu quốc gia không có cơ sở tinh luyện đạt chuẩn, họ buộc phải xuất khẩu vàng thô để xử lý, làm phát sinh chi phí và giảm lợi ích kinh tế.

Trong khi Philippines hay Kazakhstan có nhà máy tinh luyện được LBMA công nhận, thì Ghana hay Zambia vẫn phải phụ thuộc vào đối tác nước ngoài.

Hơn nữa, động thái của Tanzania phản ánh một khao khát sâu xa hơn về chủ quyền tài chính, đặc biệt khi nhìn vào bối cảnh lịch sử của nhiều quốc gia châu Phi.

Hiện vẫn có 14 quốc gia châu Phi sử dụng đồng CFA franc - đồng tiền được in tại Pháp và chịu sự chi phối nhất định từ Paris. Đáng chú ý, khoảng 28 tấn vàng dự trữ của Ngân hàng Trung ương Tây Phi (BCEAO) đang được cất giữ tại Ngân hàng Trung ương Pháp, tạo ra lợi nhuận cho Pháp trong khi các quốc gia châu Phi sở hữu không được hưởng lợi.

Việc tích lũy và quản lý vàng trong nước, do đó, còn là một bước đi hướng tới sự độc lập về chính sách tiền tệ và tài khóa.

Hành trình tự chủ tài chính đầy tính toán

Quyết định bán một phần dự trữ vàng của Tanzania là một động thái chiến lược, được tính toán kỹ lưỡng dựa trên ba yếu tố then chốt: thời cơ thị trường (giá vàng cao kỷ lục), nhu cầu nội tại (tài trợ hạ tầng) và bối cảnh bắt buộc (cắt giảm viện trợ). Nó không chỉ là một giải pháp tài chính ngắn hạn, mà còn là một chương trong câu chuyện dài hơn về việc tái định vị vai trò của tài nguyên thiên nhiên trong phát triển kinh tế.

Thông qua chính sách mua vàng nội địa và nay là bán ra khi giá lên đỉnh, Tanzania đang biến vàng từ một mặt hàng xuất khẩu thông thường thành một công cụ linh hoạt để quản lý dự trữ quốc gia, ổn định tài khóa và bảo vệ nền kinh tế trước các cú sốc bên ngoài.

Hành động này, cùng với sự bùng nổ của ngành than, cho thấy một cách tiếp cận thực tế và chủ động của một quốc gia đang tìm cách tự định đoạt con đường phát triển của mình trong một trật tự toàn cầu đầy biến động.

Khi làn sóng “nội địa hóa” dự trữ vàng tiếp tục lan rộng, bài học từ Tanzania sẽ là một case study quan trọng về cách các quốc gia giàu tài nguyên có thể chuyển từ thế bị động sang thế chủ động, biến tài nguyên trong lòng đất thành đòn bẩy kiến thiết tương lai.