Điều gì thực sự đã khiến Trump quyết định ra lệnh tấn công Iran?

Chỉ trong vòng chưa đầy 24 giờ, Cờ Mỹ và Israel đã thay đổi cục diện Trung Đông. Lãnh tụ tối cao của Iran, Ayatollah Ali Khamenei (86 tuổi), đã thiệt mạng trong chiến dịch không kích phối hợp mang mật danh “Epic Fury” (Mỹ) và “Roaring Lion” (Israel). Nhưng ít ai biết rằng, chỉ 8 tháng trước, ý tưởng về một cuộc tấn công nhằm vào chính Khamenei vẫn còn là “lằn ranh đỏ” trong Phòng Bầu dục.

Cuộc chơi của những “lằn ranh đỏ”

Trở lại tháng 6/2025, khi Israel thúc giục Mỹ tham chiến sâu hơn trong cuộc xung đột kéo dài 12 ngày nhằm vào các cơ sở hạt nhân của Iran, Tổng thống Trump đã có một phản quyết định mang tính bước ngoặt. Ông đồng ý triển khai máy bay ném bom B-2 để “san phẳng” ba địa điểm hạt nhân chiến lược của Tehran, nhưng đã thẳng thừng bác bỏ kế hoạch của Israel nhằm ám sát nhà lãnh đạo tối cao Khamenei vì lo ngại sự bất ổn khôn lường trong khu vực.

Vậy mà vào rạng sáng ngày 1/3/2026, mọi “lằn ranh đỏ” đã bị phá bỏ. Trong một bài đăng trên mạng xã hội vài giờ sau khi chiến dịch khởi động, Tổng thống Trump tuyên bố đầy khải hoàn rằng Khamenei đã bị tiêu diệt.

“Người đứng đầu tối cao của Iran đã không thể thoát khỏi Hệ thống Theo dõi Tinh vi và Tình báo Tối tân của chúng ta. Làm việc chặt chẽ với Israel, không có điều gì mà ông ta hay bất kỳ lãnh đạo nào bị tiêu diệt cùng ông ta có thể làm để thay đổi điều đó”, ông Trump viết, kèm theo lời kêu gọi người dân Iran “hãy giành lại đất nước của mình”.

Sự thay đổi 180 độ này trong tư duy của Trump không phải là một sự bốc đồng nhất thời. Nó là kết quả của một quá trình tích lũy mà giới phân tích gọi là “sự thích nghi với rủi ro” (risk tolerance evolution) của vị tổng thống Mỹ. Aaron David Miller, cựu cố vấn Trung Đông qua nhiều chính quyền Mỹ, nhận xét: “Ông ấy đã làm tất cả những điều này mà không phải trả giá hay gánh chịu hậu quả nào đáng kể. Ông ấy luôn sẵn sàng cho rủi ro. Đó là bản tính của ông ấy”.

Bế tắc ngoại giao và cái bẫy “hòa bình giả hiệu”

Ít ai ngờ rằng, đòn tấn công tổng lực lại diễn ra chỉ 48 giờ sau khi các đặc phái viên hàng đầu của Trump là Steve Witkoff và Jared Kushner kết thúc vòng đàm phán với các quan chức Iran tại Geneva với sự trung gian của Oman. Thoạt nhìn, đây là một sự phản bội lòng tin, nhưng nhìn sâu hơn, các chuyên gia cho rằng, các cuộc đàm phán chỉ là “một màn khói” che giấu cho sự chuẩn bị quân sự.

Tang Zhichao, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Quản trị và Phát triển Trung Đông thuộc Viện Khoa học Xã hội Trung Quốc, nhận định: “Các cuộc đàm phán hoàn toàn chỉ là bình phong, giống như hồi tháng 6 năm ngoái. Sự hiện diện quân sự khổng lồ của Mỹ trong khu vực, đặc biệt là nhóm tác chiến tàu sân bay thứ hai, đã được triển khai đầy đủ. Đây là một kết quả được lên kế hoạch một cách tỉ mỉ. Nó cho thấy Mỹ và Israel đã hoàn toàn mất hy vọng vào các cuộc đàm phán, và thay đổi chế độ ở Iran là mục tiêu”.

Chính quyền Trump đã nhiều lần công khai kêu gọi Tehran từ bỏ chương trình tên lửa đạn đạo và vũ khí hạt nhân, cũng như chấm dứt hỗ trợ các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực. Phía Mỹ tuyên bố họ đã đưa ra một “lời đề nghị trong mơ” với Iran: cung cấp nhiên liệu hạt nhân miễn phí vĩnh viễn cho mục đích dân sự.

Tuy nhiên, các quan chức Mỹ giấu tên cho biết, Iran đã đáp lại bằng “những trò chơi, mánh khóe và chiến thuật trì hoãn”. Sự cứng rắn của Tehran, đặc biệt là việc từ chối thảo luận về chương trình tên lửa đạn đạo tầm xa, đã khiến Washington mất kiên nhẫn.

“Lá bài” Venezuela và sự tự tin thái quá?

Jonathan Schanzer, cựu quan chức Bộ Tài chính Mỹ, hiện là Giám đốc điều hành của Quỹ Bảo vệ các nền Dân chủ (FDD), chỉ ra một yếu tố quan trọng khác: sự thành công của chiến dịch bắt cóc lãnh đạo Venezuela Nicolas Maduro trước đó.

Chiến dịch đưa Maduro và vợ ra New York để đối mặt với cáo buộc ma túy đã diễn ra suôn sẻ, củng cố niềm tin của Trump vào khả năng sử dụng vũ lực một cách “phẫu thuật” của Lầu Năm Góc. “Đó là một đòn bẩy. Trump hy vọng Khamenei sẽ chớp mắt. Nhưng Giáo chủ đã không khuất phục”, Schanzer nói.

Thực tế, Trump đã từng đe dọa can thiệp quân sự vào tháng trước, khi Iran tiến hành cuộc trấn áp đẫm máu các cuộc biểu tình trong nước, nhưng ông đã lùi bước. Khoảng lặng đó được cho là để nhóm chiến đấu của ông có thêm thời gian tăng cường hiện diện quân sự tại vùng Vịnh - một phiên bản mở rộng của chiến thuật đã dùng ở Caribe trước chiến dịch Venezuela.

Iran phản ứng: Từ cáo buộc “xâm lược” đến tên lửa đáp trả

Cái chết của Khamenei, cùng với Bộ trưởng Quốc phòng và Tư lệnh Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), đã tạo ra một cú sốc địa chấn ở Tehran. Truyền thông nhà nước Iran xác nhận cái chết của nhà lãnh đạo 86 tuổi mà không bình luận thêm.

Bộ trưởng Ngoại giao Iran, Abbas Araghchi, đã bác bỏ mạnh mẽ cảnh báo của Trump, khẳng định Tehran có “quyền hợp pháp” để tự vệ trước “hành động xâm lược”. Ông nhấn mạnh sự khác biệt cơ bản giữa kẻ bắt đầu chiến tranh và người đáp trả.

Và Iran đã chính thức đáp trả, ngay sau cuộc không kích, Tehran đã phóng một loạt tên lửa và máy bay không người lái vào Israel và các đồng minh của Mỹ trong khu vực. Các báo cáo xác nhận ít nhất 9 người thiệt mạng tại thành phố Beit Shemesh của Israel. Các mục tiêu của Mỹ tại Bahrain, UAE, Qatar và Kuwait cũng hứng chịu hỏa lực.

Lầu Năm Góc sau đó xác nhận 3 binh sĩ Mỹ đã thiệt mạng trong các cuộc tấn công trả đũa này. Tổng thống Trump thề sẽ trả thù: “Nước Mỹ sẽ trả thù cho cái chết của họ và giáng đòn trừng phạt đau đớn nhất vào những kẻ khủng bố đã gây chiến, về cơ bản là với nền văn minh”.

Chiến tranh “tự chọn” và bài học lịch sử

Richard Haass, Chủ tịch danh dự của Hội đồng Quan hệ Đối ngoại (CFR), trong một bài phân tích trên tờ Free Malaysia Today, đã gọi đây là “cuộc chiến tự chọn” và “cuộc chiến phòng ngừa” bởi Iran không phải là mối đe dọa sắp xảy ra đối với lợi ích sống còn của Mỹ. Iran không đứng trước bờ vực trở thành cường quốc hạt nhân và dường như vẫn để ngỏ khả năng đàm phán. Bằng chứng là chỉ vài giờ trước cuộc tấn công, Bộ trưởng Araghchi vẫn khẳng định: “Iran sẽ không bao giờ, trong bất kỳ trường hợp nào, phát triển vũ khí hạt nhân”.

Haass cảnh báo rằng việc dùng vũ lực để thay đổi chế độ mà không có sự chuẩn bị về mặt chính trị và một chính phủ thay thế sẵn sàng là một công thức dẫn đến hỗn loạn. Ông chỉ ra song song với Libya, nơi các lực lượng phương Tây đã lật đổ chế độ bằng không quân nhưng sau đó rút lui, để lại đất nước chìm trong hỗn loạn. “Thay đổi chế độ dễ tuyên bố hơn nhiều so với việc thực hiện thành công”, ông viết.

Trò chơi quyền lực trong nước và “con bài” bầu cử

Ở trong nước, Trump phải đối mặt với một thực tế chính trị mong manh. Dù hầu hết đảng Cộng hòa ủng hộ hành động quân sự, phe Dân chủ đã lên tiếng chỉ trích dữ dội.

Cựu Phó Tổng thống Kamala Harris gọi đây là “cuộc chiến do Trump lựa chọn”, trong khi Lãnh đạo phe thiểu số Thượng viện Chuck Schumer cho rằng chính quyền đã không cung cấp “các chi tiết quan trọng về phạm vi và tính cấp bách của mối đe dọa” cho Quốc hội.

Ở Israel, Thủ tướng Benjamin Netanyahu được cho là có động cơ mạnh mẽ để duy trì một cuộc đối đầu bên ngoài nhằm củng cố vị thế chính trị trước thềm bầu cử Knesset. Một thỏa thuận hạt nhân hạn chế giữa Washington và Tehran sẽ là một thất bại lớn đối với ông. Do đó, “sư tử gầm” không chỉ nhắm vào Iran mà còn là một thông điệp gửi tới cử tri Israel.

Kịch bản nào cho Trung Đông?

Câu hỏi lớn nhất hiện nay là: Điều gì sẽ xảy ra tiếp theo?

Kịch bản 1 - Iran trả đũa tổng lực: Với kho vũ khí tên lửa đạn đạo và lực lượng ủy nhiệm rộng khắp, từ Hezbollah, Houthis cho đến dân quân Iraq, Iran có thể mở một cuộc chiến tranh ủy nhiệm trên nhiều mặt trận, nhắm vào các căn cứ Mỹ và tàu thuyền ở eo biển Hormuz, huyết mạch của 1/5 lượng dầu mỏ toàn cầu, đẩy giá dầu lên cao chót vót.

Kịch bản 2 - Chế độ cố thủ: Dù mất đi nhà lãnh đạo tối cao, bộ máy an ninh của Iran, đặc biệt là IRGC, vẫn là một cấu trúc quyền lực cứng rắn và được chuẩn bị để kế thừa. Nhiều chuyên gia cho rằng chế độ có thể thắt chặt kiểm soát và đàn áp mạnh tay hơn các cuộc nổi dậy tiềm tàng.

Kịch bản 3 - Ngọn lửa cách mạng bùng lên: Trump đã kêu gọi người dân Iran nổi dậy. Tinh thần phản đối chính phủ vốn đã âm ỉ từ đầu năm, với ước tính 32.000 người biểu tình bị giết theo tuyên bố gây tranh cãi của Trump. Một cuộc tấn công từ bên ngoài có thể là chất xúc tác cho sự sụp đổ từ bên trong, hoặc ngược lại, kích hoạt lòng yêu nước và sự ủng hộ cho chế độ.

Kịch bản 4 - Sự trở lại của hoàng tộc: Một số nhân vật đối lập lưu vong, như Reza Pahlavi, con trai của Shah cuối cùng, có thể tìm cách trở lại. Tuy nhiên, kịch bản này bị đánh giá là khó khả thi do sự chia rẽ sâu sắc và thiếu nền tảng ủng hộ trong nước.

Hậu quả toàn cầu và canh bạc lớn nhất của Trump

Tác động tức thì của cuộc khủng hoảng đã lan ra ngoài biên giới Iran. Các chuyên gia như Sun Degang, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Trung Đông tại Đại học Phục Đán, dự báo giá dầu quốc tế có thể tăng vọt từ 66 USD/thùng lên 80-90 USD/thùng, thậm chí cao hơn nếu Hormuz bị phong tỏa. Chuỗi cung ứng toàn cầu sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng nếu Iran khuyến khích lực lượng Houthi phong tỏa Biển Đỏ. “Cục diện đối thoại và đàm phán ở Trung Đông có thể sẽ nhường chỗ cho xung đột và đối đầu”, ông Sun nhận định.

Quyết định tấn công Iran và tiêu diệt Khamenei là một canh bạc lớn. Với những người ủng hộ, đây là một hành động táo bạo phá vỡ thế bế tắc kéo dài hàng thập kỷ. Với những người chỉ trích, đây là một cuộc phiêu lưu quân sự nguy hiểm, không có chiến lược kết thúc rõ ràng, đẩy Trung Đông vào một vòng xoáy bạo lực mới và khiến nước Mỹ sa lầy vào một cuộc chiến tranh khác mà họ không mong muốn.

Như Tổng thống Trump đã nói: “Sẽ còn nhiều điều đáng buồn xảy ra trước khi nó kết thúc”. Câu hỏi duy nhất còn lại là: Liệu canh bạc này có mang lại cho ông một “chiến thắng thế hệ” hay sẽ là vũng lầy mới nhất trong lịch sử các cuộc chiến ở Trung Đông của Mỹ?