Cuộc chiến tại Trung Đông đang vượt tầm kiểm soát của Mỹ như thế nào? Israel thực sự muốn gì?

Kể từ khi Mỹ và Israel phát động chiến dịch tấn công Iran vào ngày 28 tháng 2 năm 2026, cục diện Trung Đông đã thay đổi theo hướng không ai thực sự kiểm soát được.

Kịch bản “thần tốc” sụp đổ từ sớm

Khi Mỹ và Israel đồng loạt mở các cuộc không kích Iran vào ngày 28 tháng 2 năm 2026, kể cả vụ ám sát Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei và nhiều quan chức cấp cao Iran khác, kịch bản mà Tel Aviv vẽ ra cho Washington xem trước đó rất đơn giản: nhắm vào đầu não Tehran, Iran sẽ tan rã nhanh chóng, giống như những gì xảy ra với Hezbollah ở Lebanon sau khi thủ lĩnh Hassan Nasrallah bị tiêu diệt cuối năm 2024.

Netanyahu đã chỉ cho Trump nhìn vào cái mà Israel gọi là “kỳ tích táo bạo” ở Lebanon, tức là chuỗi tấn công máy nhắn tin và bộ đàm tháng 9 năm 2024 làm tê liệt mạng lưới chỉ huy Hezbollah, như một minh chứng cho năng lực tình báo và quân sự vượt trội. Trump nghe theo và ông tin rằng mình sẽ trở thành vị tổng thống Mỹ “tái định hình Trung Đông”, một tham vọng mà tất cả những người tiền nhiệm từ thời George W. Bush đã bỏ cuộc sau khi vấp phải thất bại cay đắng tại Iraq.

Tuy nhiên, cái Trump và đội ngũ cố vấn của ông đã không chịu nhìn thẳng vào là thất bại toàn diện của Israel tại Gaza. Suốt hơn hai năm ném bom liên tục vào dải đất nhỏ có diện tích chỉ bằng thành phố Detroit, với toàn bộ nguồn vũ khí không giới hạn từ Washington, quân đội Israel vẫn không thể xóa sổ Hamas. Hai năm rưỡi sau khi cuộc chiến nổ ra, Hamas không những vẫn tồn tại mà còn đang kiểm soát những gì còn sót lại trên đống đổ nát của Gaza, trong khi Israel buộc phải rút lui về vùng đệm an toàn và chuyển sang chiến thuật tiêu hao kéo dài. Bài học đó, rõ ràng, đã bị bỏ qua.

Iran không phải Gaza

Nếu Israel không thể đè bẹp Hamas ở một vùng lãnh thổ nhỏ bé với dân số không có vũ khí hạng nặng, câu hỏi tự nhiên phải đặt ra là: tại sao Washington lại nghĩ rằng Iran là một bài toán dễ hơn?

Iran lớn hơn Gaza gấp 4.500 lần về diện tích, có dân số và quân đội lớn gấp 40 lần, sở hữu kho tên lửa đạn đạo và tên lửa hành trình tầm xa được đánh giá là một trong những kho vũ khí đáng gờm nhất khu vực, cùng lực lượng drone chiến đấu đông đảo. Đó là chưa kể địa hình hiểm trở với vách đá granit, vịnh nhỏ dọc theo eo biển Hormuz và những dãy núi hùng vĩ trải dài khắp lãnh thổ, tạo ra vô số vị trí ẩn náu lý tưởng cho lực lượng tên lửa, máy bay không người lái, các cơ sở sản xuất vũ khí và đặc biệt là kho uranium đã làm giàu.

Khác với Hamas ở Gaza chỉ có thể chiến đấu trong một mạng lưới đường hầm dưới bãi cát phẳng, Iran có lợi thế địa hình tuyệt đối và, quan trọng hơn, Iran có những đòn bẩy chiến lược có khả năng gây rối loạn toàn bộ nền kinh tế thế giới. Đòn bẩy lớn nhất, và cũng là cái đang được sử dụng ngay lúc này, chính là eo biển Hormuz.

Hormuz bị chặn và cuộc gián đoạn nguồn cung dầu lớn nhất trong lịch sử

Ngay sau khi Mỹ và Israel mở chiến dịch tấn công, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) phát lệnh cấm tàu thuyền qua eo biển Hormuz, nơi thường xuyên vận chuyển khoảng 20% tổng lượng dầu thô và khí hóa lỏng (LNG) của toàn thế giới mỗi ngày, tương đương khoảng 20 triệu thùng dầu mỗi ngày trong điều kiện bình thường.

Theo báo cáo của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) công bố tháng 3 năm 2026, đây là vụ gián đoạn nguồn cung dầu lớn nhất trong lịch sử thị trường dầu mỏ toàn cầu, vượt qua cả kỷ lục được thiết lập trong cuộc khủng hoảng Kênh đào Suez năm 1956. Khoảng 20% nguồn cung dầu toàn cầu đã bị gián đoạn liên tục trong nhiều tuần, trong khi không có bất kỳ nguồn dự trữ hay công suất sản xuất thay thế nào đủ lớn để bù đắp.

Saudi Arabia và UAE, hai nhà sản xuất dầu lớn nhất vùng Vịnh, gần như bị cô lập hoàn toàn khỏi thị trường dầu quốc tế. Iraq và Kuwait đã phải cắt giảm sản lượng khai thác từ đầu tháng 3 năm 2026 bởi vì khi kho chứa đầy mà không thể xuất khẩu, các giếng dầu buộc phải ngừng bơm. Đường ống dẫn dầu East-West của Saudi Arabia, vốn được kỳ vọng là lối thoát thay thế, chỉ có khả năng vận chuyển tối đa 1 đến 1,5 triệu thùng mỗi ngày, không thấm vào đâu so với 20 triệu thùng bình thường qua Hormuz.

Hậu quả trên thị trường diễn ra ngay lập tức. Giá dầu Brent tăng vọt lên khoảng 114 USD/thùng vào ngày 22 tháng 3 năm 2026 sau khi Iran tuyên bố sẽ phong tỏa eo biển vô thời hạn. Dầu thô WTI của Mỹ vượt mốc 100 USD/thùng. Goldman Sachs đã cảnh báo rằng mức giá cao này có thể kéo dài đến tận năm 2027. Tại các trạm xăng Mỹ, giá xăng trung bình cả nước đạt 4,02 USD/gallon vào cuối tháng 3 năm 2026, mức cao nhất kể từ năm 2022.

Riêng về phân bón, thị trường nông nghiệp toàn cầu đang hứng chịu cú sốc kép. Vùng Vịnh chiếm khoảng một phần ba xuất khẩu urê và một phần tư amoniac toàn cầu, trong đó tới 40% lượng phân đạm xuất khẩu thế giới đi qua eo biển Hormuz. Kể từ khi phong tỏa bắt đầu, giá urê đã tăng tới 50% và amoniac tăng 20%, gây áp lực nghiêm trọng lên chi phí nông nghiệp ở các nước phụ thuộc nhập khẩu như Brazil, nơi có đến 85% nhu cầu phân bón đến từ bên ngoài.

Cú sốc Hormuz đang bóp nghẹt nguồn cung phân bón toàn cầu

WikiFX tham khảo, tổng hợp và thực hiện phân tích chuyên sâu về cú sốc Hormuz 2026, đứt gãy nguồn cung phân bón, giá urê tăng mạnh, rủi ro lương thực và tác động lan rộng tới kinh tế toàn cầu.

Thông tin 2026-03-26

相关内容

Cựu Chủ tịch Fed Janet Yellen đã lên tiếng cảnh báo rằng tùy theo mức độ tác động của cuộc chiến lên thị trường dầu, tăng trưởng kinh tế toàn cầu sẽ suy yếu đáng kể và nhiệm vụ kiểm soát lạm phát của Fed sẽ trở nên phức tạp hơn nhiều. Fed Dallas ước tính tăng trưởng GDP thực tế toàn cầu theo quý 4 năm 2026 có thể giảm từ 0,2 đến 1,3 điểm phần trăm tùy theo thời gian kéo dài của cuộc gián đoạn nguồn cung.

40.000 lính Mỹ phải sơ tán, 800 triệu USD thiệt hại chỉ trong hai tuần

Trong khi thị trường toàn cầu chao đảo, tình hình thực địa ở các căn cứ quân sự Mỹ trong khu vực ngày càng nghiêm trọng. Theo báo cáo của New York Times, các cuộc tấn công tên lửa và drone của Iran đã khiến nhiều trong số 13 căn cứ quân sự Mỹ trong khu vực “gần như không thể ở được”.

Căn cứ Ali Al-Salem ở Kuwait, Al-Udeid ở Qatar và Prince Sultan ở Saudi Arabia đều chịu thiệt hại có thể quan sát rõ qua ảnh vệ tinh, theo phân tích của BBC và Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS). Chỉ trong hai tuần đầu của cuộc chiến, thiệt hại tại các căn cứ Mỹ đã lên tới khoảng 800 triệu USD. Khả năng tác chiến của Mỹ bị đánh giá là suy giảm đáng kể do hậu quả của các đợt tấn công này.

Toàn bộ 40.000 quân Mỹ đang hiện diện tại vùng Vịnh đã phải “được tái bố trí về các khách sạn và văn phòng”, với hàng nghìn binh sĩ bị phân tán đến tận châu Âu. Ngày 30 tháng 3 năm 2026, Lầu Năm Góc ra lệnh điều thêm khoảng 2.000 lính nhảy dù của Sư đoàn 82 Không quân tiến về khu vực Trung Đông, bổ sung vào hai Đơn vị Thám kích Lính thủy đánh bộ đang trên đường tới từ hai phía Thái Bình Dương. Một cuộc tấn công tên lửa đạn đạo và drone Iran vào căn cứ Prince Sultan ở Saudi Arabia vào ngày 28 tháng 3 đã làm 12 lính Mỹ bị thương.

Bộ trưởng Chiến tranh Pete Hegseth, khi bị hỏi liệu Mỹ có triển khai bộ binh vào Iran hay không, đã từ chối trả lời thẳng, chỉ nói: “Bạn không thể chiến đấu và giành chiến thắng nếu nói trước với đối phương những gì bạn sẵn sàng làm hay không làm.”

Quân bài Kharg Island và thế “gà qué” không lối thoát

Trong bối cảnh các cuộc không kích liên tục không thể buộc Tehran nhượng bộ, Washington đang xem xét một nước đi liều lĩnh: đổ bộ lực lượng đặc nhiệm chiếm đảo Kharg, đầu mối xuất khẩu dầu chính của Iran ở vùng Vịnh Ba Tư, nơi xử lý khoảng 90% lượng dầu xuất khẩu của Tehran.

Logic của nước đi này là dùng đảo Kharg như con tin chiến lược: hoặc Iran mở lại eo biển Hormuz, hoặc mất quyền tiếp cận nguồn thu dầu khí chủ chốt của mình. Tuy nhiên, theo CNN, Iran đã đoán trước được kịch bản này và đang ráo riết tăng cường phòng thủ, di chuyển thêm quân và hệ thống phòng không ra đảo, đồng thời gài bẫy khắp nơi.

Iran không những từ chối nhượng bộ quyền kiểm soát eo biển mà còn tuyên bố thẳng: nếu Mỹ đổ bộ lên Kharg, Tehran sẽ “rải thảm bom” xuống cả hòn đảo lẫn lực lượng Mỹ trên đó. Song song đó, Iran cảnh báo sẽ mở rộng tấn công sang tuyến vận tải Biển Đỏ, tức là kênh vận chuyển năng lượng quan trọng thứ hai của khu vực, nếu áp lực leo thang tiếp tục.

Theo Viện Hudson, địa thế chật hẹp của đảo Kharg kết hợp với năng lực tên lửa đạn đạo tầm ngắn, drone và pháo binh của Iran sẽ biến bất kỳ lực lượng chiếm đóng nào thành mục tiêu cố định cực kỳ dễ tổn thương.

Trong khi đó, ngày 31 tháng 3 năm 2026, CNN đưa tin các quan chức Mỹ thừa nhận rằng chính quyền Trump sẽ phải chấp nhận khả năng kết thúc cuộc chiến ngay cả khi eo biển Hormuz vẫn chưa được mở lại hoàn toàn, một thừa nhận mang hàm ý thất bại chiến lược rõ ràng. Ngay sau đó, Wall Street Journal tiết lộ Trump đã nói với các cố vấn thân cận rằng ông sẵn sàng chấm dứt chiến dịch quân sự dù Hormuz vẫn bị đóng.

Ông Trump sẵn sàng kết thúc chiến tranh với Iran dù eo biển Hormuz chưa được mở lại

Ông Trump sẵn sàng kết thúc chiến tranh với Iran dù eo biển Hormuz chưa mở lại, khi Mỹ chuyển trọng tâm sang làm suy yếu năng lực quân sự Iran. Giá dầu vượt 100 USD/thùng do gián đoạn vận chuyển 20% lượng dầu toàn cầu. Cập nhật chi tiết từ Wall Street Journal.

Thông tin 2026-03-31

相关内容

Bê bối 580 triệu USD: Ai đã biết trước khi Trump phát biểu?

Một mảng tối khác của cuộc chiến này là làn sóng nghi vấn giao dịch nội gián bủa vây chính quyền Trump. Axios đã ghi nhận một mô hình đáng báo động: mỗi lần Trump chuẩn bị đưa ra tuyên bố quan trọng có khả năng làm rung chuyển thị trường dầu, đều có các giao dịch khổng lồ được thực hiện trong vòng vài phút đến vài giờ trước đó.

Điển hình nhất là vào buổi sáng ngày 24 tháng 3 năm 2026: đúng 16 phút trước khi Trump công bố tạm dừng các cuộc tấn công vào cơ sở hạ tầng năng lượng Iran, có tới 580 triệu USD hợp đồng dầu thô được đổ vào thị trường tương lai, một khối lượng giao dịch cao bất thường đến mức không thể giải thích bằng ngẫu nhiên.

580 triệu USD trước giờ G: Iran, dầu mỏ và nghi vấn giao dịch "insider"

WikiFX phân tích nghi vấn giao dịch 580 triệu USD trước tuyên bố ngừng bắn Iran, tác động đến giá dầu, rủi ro thị trường và dòng tiền toàn cầu.

Thông tin 2026-03-26

相关内容

Reuters xác nhận đây là một trong ít nhất bốn trường hợp tương tự liên quan đến các quyết định lớn về thuế quan, Venezuela và Iran, nơi các nhà đầu tư dường như biết trước điều sắp xảy ra.

NPR dẫn lời nhà kinh tế Paul Krugman gọi đây là những lo ngại nghiêm trọng về giao dịch nội gián, trong khi chính quyền Trump phủ nhận bất kỳ liên quan nào. The New Yorker cũng đặt câu hỏi: “Ai đã trúng đậm trên thị trường khi Trump hoãn ném bom Iran?” và kêu gọi một cuộc điều tra thực sự, dù khả năng điều đó xảy ra được đánh giá là rất thấp.

Iran không tin Trump, và có lý do chính đáng

Trong khi thị trường rung chuyển và các căn cứ Mỹ bốc cháy, cuộc đàm phán ngoại giao vẫn chưa đi đến đâu, và lý do nằm ở một vết thương sâu hơn về lòng tin.

Năm 2018, trong nhiệm kỳ đầu, Trump đơn phương rút khỏi thỏa thuận hạt nhân JCPOA mà chính quyền Obama đã ký kết với Iran sau nhiều năm đàm phán. Mùa hè năm 2025, Trump lại phát động các cuộc không kích vào Iran ngay giữa lúc hai bên đang ở bàn đàm phán. Và cuối tháng 2 năm 2026, theo các nhà trung gian, cuộc chiến này nổ ra đúng vào thời điểm các cuộc đàm phán đổi mới đang chuẩn bị đạt đột phá. Tờ The Guardian dẫn lời Ngoại trưởng Oman nói thẳng: Mỹ đã mất kiểm soát chính sách đối ngoại của chính mình.

Tehran không thể tin vào bất kỳ cam kết nào từ phía Washington, dù Trump có đồng ý bao nhiêu điều khoản đi nữa, bởi lẽ kinh nghiệm lịch sử đã chứng minh: ngay cả khi ký xong thỏa thuận, Trump hoàn toàn có thể tung đòn tấn công trở lại chỉ sáu tháng sau đó.

Trong một buổi gây quỹ ở Washington cuối tháng 3, Trump tự mâu thuẫn ngay trong cùng một phát biểu khi nói rằng Iran “muốn đàm phán điên cuồng” nhưng lại thêm rằng họ “sợ bị chính người của mình giết” nếu thừa nhận điều đó. Đây không phải là ngôn ngữ ngoại giao, mà là ngôn ngữ của một con bài đang co rút chờ cơ hội.

Israel thực sự muốn gì?

Đây có lẽ là mảnh ghép quan trọng nhất để hiểu vì sao cuộc chiến này không có lối thoát dễ dàng cho Mỹ.

Jake Sullivan, cựu Cố vấn An ninh Quốc gia dưới thời Biden, đã dẫn lại nhận định của Danny Citrinowicz, cựu chuyên gia tình báo quân sự Israel về Iran với hàng chục năm kinh nghiệm: mục tiêu của Netanyahu không phải là một Iran ổn định hơn hay một Iran không có vũ khí hạt nhân, mà đơn giản là “phá vỡ Iran, gây ra hỗn loạn.” Lý do, theo Sullivan, là vì “theo cách nhìn của họ, một Iran tan vỡ ít nguy hiểm hơn với Israel.”

Nhận định này giải thích một chuỗi hành động tưởng chừng khó hiểu. Israel liên tục ám sát lãnh đạo Iran, dù biết rằng những người thay thế sẽ còn cứng rắn hơn, bởi lẽ kẻ thù không chịu đàm phán mới là kẻ thù Israel muốn đối mặt, không phải một Tehran thực dụng sẵn sàng ngồi vào bàn. Israel tấn công hạ tầng dân sự Iran, cũng y hệt những gì đã làm ở Gaza và đang làm ở Lebanon, nhằm gieo rắc tuyệt vọng và khoét sâu chia rẽ nội bộ. Israel âm thầm liên lạc và nhiều khả năng là hỗ trợ các nhóm thiểu số trong và quanh Iran để thổi bùng nguy cơ bất ổn nội bộ.

The Guardian nhận định mục tiêu thực sự của Netanyahu là một Iran như một quốc gia thất bại, bị tiêu hao bởi xung đột nội bộ và không còn khả năng thống nhất để trở thành mối đe dọa chiến lược. Politico Europe cũng phân tích: với Netanyahu, một Iran hỗn loạn sau khi Khamenei chết là gần nhất với tham vọng lịch sử mà ông đã theo đuổi suốt nhiều thập kỷ, đó là vô hiệu hóa hoàn toàn mối đe dọa Iran theo cách không thể đảo ngược.

Trong khi đó, tại Lebanon, Israel đang tiến hành phá hủy miền Nam theo cùng một khuôn mẫu đã áp dụng ở Gaza và chuẩn bị sáp nhập vùng đất phía nam sông Litani vào lãnh thổ kiểm soát theo chương trình nghị sự “Đại Israel”. Tại Bờ Tây, các cuộc tấn công của lực lượng định cư Israel vào các làng Palestine đang được đẩy mạnh, chuẩn bị nền tảng cho một đợt thanh lọc sắc tộc quy mô lớn hơn.

Trump đang mắc kẹt giữa Israel và Iran

Tất cả những mảnh ghép trên hội tụ lại thành một bức tranh rõ ràng: Trump không còn là người quyết định cuộc chơi này nữa.

Về lý thuyết, ông có hai lựa chọn.

Lựa chọn thứ nhất là xuống thang và đàm phán với Iran, nhưng điều đó đồng nghĩa với việc chấp nhận thất bại công khai, điều mà chính trị gia của Trump không thể chịu đựng được, chưa kể Israel sẽ phá bỉnh bất kỳ thỏa thuận nào bằng cách leo thang tấn công trở lại.

Lựa chọn thứ hai là đổ quân tiến hành xâm lược lật đổ chính quyền Tehran, nhưng kinh nghiệm từ Gaza cho thấy địa hình rộng lớn của Iran sẽ biến lực lượng mặt đất Mỹ thành những mục tiêu phơi mình trước một kẻ thù vô hình, trong khi tỷ lệ ủng hộ chính quyền Tehran trong nội bộ Iran vẫn đủ lớn để duy trì kháng cự dai dẳng. Ứng viên “vua thay thế” Reza Pahlavi đang ăn mừng từ bên ngoài trong khi quê hương bị ném bom, không phải là nhân vật đủ sức quy tụ quần chúng.

Nếu Trump leo thang, Iran leo thang theo. Nếu Trump tuyên bố chiến thắng rút lui, Iran sẽ tiếp tục khai hỏa để chứng minh rằng chính Tehran, chứ không phải Washington, mới là bên quyết định khi nào cuộc chiến kết thúc. Và nếu Mỹ nhượng bộ Tehran, Israel sẽ tìm cách kích động lại mọi thứ.

BBC đưa tin ngày 1 tháng 4 năm 2026 rằng Trump tuyên bố Mỹ có thể “kết thúc công việc” tại Iran trong vòng hai đến ba tuần tới, đây là tuyên bố lạc quan tương tự mà ông đã đưa ra nhiều lần trong suốt một tháng chiến sự vừa qua mà không lần nào trở thành sự thật. Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian cùng ngày nói Tehran có “ý chí cần thiết” để kết thúc chiến tranh, nhưng kèm theo những điều kiện mà Washington chưa chấp nhận.

Hệ lụy toàn cầu

Sullivan nhấn mạnh thẳng thắn rằng viễn cảnh một Iran tan vỡ hoàn toàn không phục vụ lợi ích của Mỹ. Nó đồng nghĩa với tình trạng bất ổn kéo dài tại Hormuz, sụp đổ kinh tế toàn cầu, làn sóng tị nạn khổng lồ tràn vào châu Âu, từ đó khoét sâu thêm cuộc khủng hoảng kinh tế và chính trị ở lục địa già, thổi bùng phong trào dân tộc chủ nghĩa cực hữu và đẩy châu Âu vào vòng xoáy bất ổn chính trị sâu hơn.

UNCTAD (Hội nghị Liên Hợp Quốc về Thương mại và Phát triển) đã phát đi cảnh báo rằng chi phí năng lượng, phân bón và vận chuyển tăng cao đang cộng hưởng nhau để đẩy chi phí lương thực lên mức cao hơn, đặc biệt gây tổn hại cho các quốc gia nghèo và dễ bị tổn thương nhất trên thế giới.

Chúng ta đang ở thời điểm mà một cuộc xung đột địa chính trị tưởng chừng xa xôi đang trực tiếp quyết định giá xăng tại các cây xăng, chi phí vận chuyển hàng hóa và giá thực phẩm trên toàn thế giới, bao gồm cả Việt Nam.

Cuộc chiến không có hồi kết rõ ràng

Cuộc chiến Iran 2026 đang diễn ra theo một logic mà không bên nào thực sự muốn, nhưng không bên nào có đủ quyết tâm hay khả năng dừng lại. Mỹ muốn thoát ra nhưng không tìm được cách thoát đủ thể diện. Iran muốn kết thúc nhưng không tin vào bất kỳ bảo đảm nào từ Washington. Israel không muốn kết thúc bởi lẽ hỗn loạn kéo dài là chính xác những gì Tel Aviv muốn.

Eo biển Hormuz vẫn chưa mở lại. 20% nguồn cung dầu thế giới vẫn trong tình trạng gián đoạn. Giá dầu vẫn ở mức ba chữ số. 40.000 lính Mỹ vẫn đang sống trong khách sạn thay vì căn cứ. Và Trump vẫn đang ra tuyên bố về “chiến thắng sắp tới” mà không có lộ trình cụ thể.

Thị trường toàn cầu, bao gồm cả thị trường forex, sẽ còn phải tiêu hóa các cú sốc từ cuộc xung đột này trong một thời gian dài phía trước.