Thị trường trái phiếu Nhật Bản "bốc hơi" hàng chục tỷ USD chỉ vì một giao dịch nhỏ

Một phát biểu chính sách và một lệnh bán trị giá 280 triệu USD đã làm chao đảo thị trường trái phiếu chính phủ Nhật Bản (JGB) khổng lồ, phơi bày sự mong manh chưa từng có của nền tài chính công lớn thứ ba thế giới. Tháng 1/2026 sẽ được ghi nhớ như một khoảnh khắc then chốt khi thị trường từ chối im lặng trước những rủi ro từ gánh nặng nợ công khổng lồ của Nhật Bản.

Ngày 19/01/2026, Thủ tướng Sanae Takaichi tuyên bố giải tán Hạ viện và vận động tranh cử với cam kết chấm dứt “thắt chặt tài khóa quá mức”, cùng gói kích thích bao gồm miễn giảm thuế tiêu thụ thực phẩm làm thâm hụt thêm khoảng 5 nghìn tỷ Yên, khoảng 31.6 tỷ USD, ngân sách hàng năm. Chỉ trong vài giờ, thị trường JGB trị giá 7.2 nghìn tỷ USD rơi vào cơn bán tháo lịch sử.

Lợi suất trái phiếu 30 năm tăng vọt lên 3.91%, trong khi trái phiếu 40 năm lần đầu vượt 4% kể từ năm 2007. Điều nghịch lý nằm ở chỗ, theo phân tích của Bloomberg, toàn bộ sự kiện chấn động này có thể đã được kích hoạt bởi những lệnh bán ban đầu có tổng giá trị chỉ khoảng 280 triệu USD.

Phát ngôn chính trị và sự bốc hơi của niềm tin

Phản ứng dữ dội của thị trường không đơn thuần là sự điều chỉnh kỹ thuật. Nó là một bản án dành cho tính bền vững tài khóa của Nhật Bản.

Khi Thủ tướng Takaichi sử dụng cụm từ “chấm dứt thắt chặt quá mức”, các nhà đầu tư toàn cầu lập tức diễn giải đây là dấu hiệu cho thấy Tokyo có thể từ bỏ con đường củng cố ngân sách vốn đã chật vật.

Trong bối cảnh tỷ lệ nợ công/GDP đã ở mức khoảng 240% - cao nhất thế giới phát triển, bất kỳ dấu hiệu nới lỏng kỷ luật nào cũng đồng nghĩa với việc xác suất xảy ra khủng hoảng tài khóa trong tương lai được thị trường định giá lại cao hơn.

Robin Brooks, cựu kinh tế trưởng tại Viện Tài chính Quốc tế (IIF), nhận định: “Điều đã xảy ra là Thủ tướng Takaichi kêu gọi bầu cử và vận động với thông điệp chấm dứt 'thắt chặt tài khóa quá mức'. Một cách dễ hiểu, điều này khiến thị trường nâng cao xác suất Nhật Bản đang tiến về một cuộc khủng hoảng tài khóa nghiêm trọng.”

Khi rủi ro gia tăng, các nhà đầu tư đòi hỏi một mức bù rủi ro cao hơn để nắm giữ trái phiếu chính phủ. Tuy nhiên, cơ chế định giá quan trọng này đã bị tê liệt.

Khi cả thị trường “đóng băng” vì một giao dịch nhỏ

Sự kiện tháng 1/2026 đã trở thành một ví dụ kinh điển về hiệu ứng cánh bướm trong tài chính. Làm thế nào mà một giao dịch nhỏ 280 triệu USD lại có thể làm “bốc hơi” giá trị hàng chục tỷ USD và khiến cả thị trường đông cứng? Câu trả lời nằm ở sự kết hợp chết người giữa tâm lý hoảng loạn và cấu trúc thị trường bị bóp méo.

Trong một thị trường lành mạnh, luôn có những nhà tạo lập thị trường sẵn sàng mua vào khi có áp lực bán nhỏ, hấp thụ thanh khoản và giữ cho biến động ở mức kiểm soát.

Tuy nhiên, thị trường JGB đã mất đi “miếng đệm” này sau nhiều năm Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (BoJ) thực hiện chính sách “định hướng đường cong lợi suất” và mua vào phần lớn trái phiếu mới phát hành.

Khi phát biểu của Thủ tướng tạo ra một cú sốc niềm tin, tất cả người mua tiềm năng đồng loạt rút lui, chờ đợi một mức lợi suất đủ cao để bù đắp rủi ro mới. Không có người mua, các lệnh bán dù nhỏ cũng không được hấp thụ, đẩy giá xuống thảm hại và kích hoạt các lệnh dừng lỗ, tạo thành vòng xoáy bán tháo tự thân.

Chỉ số thanh khoản thị trường trái phiếu của Bloomberg đã ghi nhận chính xác hiện tượng này. Chỉ số này đo lường độ trơn tru của đường cong lợi suất; một đường cong gãy khúc, với lợi suất giữa các kỳ hạn liền kề chênh lệch bất thường, là dấu hiệu của thanh khoản kém.

Ngay sau sự kiện, chỉ số này của Nhật Bản tăng vọt lên mức cao nhất trong số các nền kinh tế phát triển, phản ánh chính xác tình trạng thị trường bị “đóng băng” và mất khả năng phát hiện giá.

Thế tiến thoái lưỡng nan của Ngân hàng Trung ương Nhật Bản

Trung tâm của cuộc khủng hoảng thanh khoản này là vai trò mâu thuẫn của BoJ. Một mặt, với tư cách chủ sở hữu khoảng một nửa lượng JGB đang lưu hành, BoJ có sức mạnh áp đảo để kiểm soát lợi suất. Mặt khác, chính sự hiện diện này đã bóp chết thị trường thứ cấp và khiến toàn bộ hệ thống trở nên cứng nhắc.

Như phân tích của Robin Brooks chỉ rõ: “Bởi vì Ngân hàng Trung ương Nhật Bản vẫn là người mua lớn JGB, lợi suất đã không thể tăng đủ để bù đắp cho người mua tiềm năng trước rủi ro vỡ nợ được nhận thức cao hơn. Đây là lý do tại sao thanh khoản khô cạn và vẫn khó khăn.”

BoJ bị mắc kẹt trong một tình thế không lối thoát: Nếu để lợi suất tăng tự do theo đòi hỏi của thị trường, họ sẽ kích hoạt một cơn bão lợi suất có thể đe dọa ổn định tài chính của các ngân hàng nắm giữ JGB và tăng gánh nặng trả lãi cho chính phủ. Nhưng nếu tiếp tục mua vào để đè nén lợi suất, họ chỉ càng làm trầm trọng thêm sự méo mó và khiến thị trường mất đi khả năng tự điều chỉnh cuối cùng.

Sự xung đột này càng trở nên gay gắt khi xét đến mục tiêu kiểm soát lạm phát và ổn định đồng Yên của Thống đốc BoJ Kazuo Ueda. Một chính sách tài khóa mở rộng của chính phủ đi ngược lại với nhu cầu thắt chặt tiền tệ, tạo ra một nghịch lý chính sách kinh tế vĩ mô nguy hiểm.

Sóng gió toàn cầu và “Khoảnh khắc Truss” tại Nhật Bản

Tác động của cơn địa chấn JGB không hề bị giới hạn trong biên giới Nhật Bản. Đồng Yên ngay lập tức chịu áp lực giảm giá mạnh, đẩy các cặp USD/JPY và EUR/JPY tăng cao, tạo ra cả cơ hội lẫn rủi ro lớn cho thị trường ngoại hối toàn cầu.

Quan trọng hơn, các nhà đầu tư Nhật Bản vốn là chủ nợ lớn của trái phiếu chính phủ Mỹ và châu Âu, có thể buộc phải điều chỉnh danh mục toàn cầu để bù đắp cho các khoản lỗ trên thị trường nội địa, từ đó tạo ra làn sóng bán tháo lây lan.

Nhiều chuyên gia đã vẽ nên một sự so sánh đáng lo ngại. Reuters và The Economist mô tả đây như một “Khoảnh khắc Truss” của Nhật Bản, ám chỉ đến vụ sụp đổ thị trường trái phiếu Anh năm 2022 sau kế hoạch giảm thuế phi truyền thống của cựu Thủ tướng Liz Truss.

Cả hai sự kiện đều có chung đặc điểm: một tuyên bố chính sách tài khóa bất ngờ từ chính phủ đã phá vỡ niềm tin của nhà đầu tư vào kỷ luật ngân sách, dẫn đến một cuộc tấn công bán tháo trên thị trường trái phiếu chính phủ và buộc ngân hàng trung ương phải can thiệp khẩn cấp.

Sự tương đồng này cảnh báo rằng trong kỷ nguyên nợ công cao, thị trường sẽ trừng phạt không thương tiếc bất kỳ dấu hiệu buông lỏng tài khóa nào.

Một tương lai bất định

Trước áp lực, một số thể chế tài chính lớn trong nước như ngân hàng lớn thứ hai Nhật Bản đã tuyên bố sẵn sàng tăng mua JGB khi làn sóng bán tháo dịu đi, nhằm tái cân bằng danh mục. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp kỹ thuật ngắn hạn.

Vấn đề cơ bản, như Robin Brooks nhấn mạnh, không phải là một thất bại thị trường cần can thiệp, mà là một tín hiệu cảnh báo cấp thiết: “Nhật Bản vẫn đang chối bỏ một cách sâu sắc về khoản nợ của mình.”

Thị trường đang đòi hỏi một lộ trình đáng tin cậy để ổn định và giảm tỷ lệ nợ công, thay vì tiếp tục những biện pháp che đậy và trì hoãn. Sự phụ thuộc vào BoJ như một người mua cuối cùng vô điều kiện đã đạt đến giới hạn nguy hiểm. Giải pháp thực sự, như phân tích chỉ rõ, là “một sự thay đổi chính sách để - cuối cùng - giảm nợ công một cách nghiêm túc.”

Bài học từ tháng 1/2026 vượt xa biên giới Nhật Bản. Nó cho thấy trong một thế giới nợ nần chồng chất, niềm tin là tài sản quý giá nhất và cũng dễ vỡ nhất. Khi niềm tin đó bị xói mòn bởi những phát ngôn chính trị thiếu cân nhắc, ngay cả một thị trường tưởng chừng sâu rộng và ổn định như JGB cũng có thể sụp đổ với tốc độ chóng mặt.

Tương lai của nền tài chính Nhật Bản, và những gợn sóng lan tỏa của nó đến toàn cầu, giờ đây phụ thuộc vào việc liệu các nhà lãnh đạo có lắng nghe bài học đắt giá này hay không. Con đường phía trước không còn là sự lựa chọn giữa tăng trưởng hay kỷ luật tài khóa, mà là sự cần thiết phải có một kế hoạch khả thi để đạt được cả hai, nếu không muốn đối mặt với một cuộc khủng hoảng còn nghiêm trọng hơn trong tương lai.