Nợ công toàn cầu sắp vượt ngưỡng 100% GDP: Lý do thế giới đang điên cuồng gom vàng

Bề ngoài, kinh tế toàn cầu những tháng cuối năm 2025 và đầu 2026 vẫn phô diễn vẻ ngoài ổn định với những dự báo tăng trưởng được các tổ chức tài chính lớn như JPMorgan duy trì ở mức khoảng 3%. Tuy nhiên, các chuyên gia từ Capital Economics và nhiều định chế phân tích độc lập khác đang giương lên những “lá cờ đỏ” cảnh báo.

Sự ổn định ấy thực chất được bơm thổi bởi một thứ nguy hiểm: “tăng trưởng vay mượn”. Đằng sau những con số hào nhoáng là thực tế các nền kinh tế lớn đang vay mượn tương lai một cách không kiểm soát để duy trì nhịp độ hiện tại, đẩy thế giới vào một canh bạc tài khóa đầy rủi ro chưa từng có kể từ sau Thế chiến II.

Theo báo cáo Fiscal Monitor tháng 10/2025 của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), nợ công toàn cầu dự kiến sẽ chính thức vượt ngưỡng 100% GDP vào năm 2029. Đây là mức cao nhất kể từ năm 1948.

Dữ liệu chi tiết cho thấy, nợ công toàn cầu đã ở mức 93,8% GDP trong năm 2025 và tiếp tục đà tăng không ngừng. Đáng báo động hơn, trong một kịch bản rủi ro chỉ với xác suất 5%, con số này có thể bùng nổ lên 124% GDP vào cuối thập kỷ này.

Viễn cảnh đó không còn là giả thuyết xa vời mà là mối đe dọa hiện hữu, phản ánh sự lệ thuộc ngày càng sâu của nền kinh tế thế giới vào các gói kích thích tài khóa khổng lồ.

Sau cuộc khủng hoảng tài chính 2008, chính sách “thắt lưng buộc bụng” từng là tôn chỉ tại nhiều quốc gia, đặc biệt là châu Âu. Thế nhưng, đại dịch COVID-19 và những bất ổn địa chính trị kéo theo đã xóa bỏ hoàn toàn tâm lý dè dặt đó.

Như phân tích của Wall Street Journal (WSJ), các chính phủ hiện nay không còn ngần ngại chi tiêu. Họ bị cuốn vào vòng xoáy của bốn cơn bão chi tiêu không thể đảo ngược: cuộc chạy đua vũ trang trong một thế giới đa cực bất ổn, làn sóng trợ cấp khổng lồ cho công nghệ tiên tiến như AI và bán dẫn, lộ trình chuyển đổi năng lượng xanh đầy tốn kém, và áp lực khổng lồ từ hệ thống an sinh xã hội cho dân số đang già hóa nhanh chóng.

Hệ quả là một làn sóng “nghiện nợ chính phủ” trên toàn cầu. Torsten Slok, kinh tế trưởng tại Apollo Global Management, tính toán rằng tại Mỹ và Đức, các gói kích cầu tài khóa dự kiến đóng góp trực tiếp khoảng 1 điểm phần trăm vào tăng trưởng GDP năm 2026.

Goldman Sachs lạc quan dự báo kinh tế Mỹ có thể tăng trưởng 2.5% nhờ làn sóng cắt giảm thuế và chi tiêu công, bất chấp nợ công liên bang đã vượt mốc 34.000 tỷ USD. Tuy nhiên, JPMorgan đồng thời cảnh báo về lạm phát dai dẳng và 35% rủi ro suy thoái trong năm tới, cho thấy sự bấp bênh của mô hình tăng trưởng này.

Nhìn vào các nền kinh tế trọng yếu, bức tranh càng trở nên rõ nét và đáng lo ngại. Tại Mỹ, thâm hụt ngân sách duy trì ở mức 6% GDP với hy vọng tăng trưởng sẽ tự bù đắp. Nhưng chi phí trả lãi nợ quốc gia đã trở thành gánh nặng nghẹt thở.

Theo dữ liệu từ Bộ Tài chính Mỹ và Quỹ Peter G. Peterson, chi phí trả lãi nợ quốc gia Mỹ đã vượt ngưỡng 1 nghìn tỷ USD trong năm tài khóa 2025, tăng hơn gấp đôi chỉ trong vòng vài năm ngắn ngủi. Một phần lớn ngân sách liên bang giờ đây bị đổ vào “cái hố không đáy” này, thay vì đầu tư cho giáo dục, y tế hay cơ sở hạ tầng then chốt.

Trung Quốc cũng đang đi trên một lằn ranh mong manh. Mặc dù tỷ lệ nợ/GDP chính thức vẫn thấp hơn mức trung bình của nhóm G20, thâm hụt ngân sách tổng hợp (augmented deficit) của nước này ước tính lên tới gần 9% GDP trong năm 2025, cao gấp đôi tốc độ tăng trưởng dự kiến.

Con số trên phản ánh một thực tế: bên cạnh thâm hụt ngân sách chính thức khoảng 4%, các khoản chi ngoài ngân sách đang đẩy gánh nặng nợ thực tế lên rất cao, đặt ra câu hỏi về tính bền vững dài hạn.

Nhật Bản, quốc gia vốn đã sở hữu tỷ lệ nợ công/GDP cao nhất thế giới, vượt 250%, vẫn tiếp tục đạp ga kích thích. Gói hỗ trợ kinh tế cuối năm 2025 của Tokyo trị giá khoảng 21,3 nghìn tỷ Yên, tương đương 135 tỷ USD, tập trung vào giảm thuế, hỗ trợ chi phí sinh hoạt và tăng cường ngân sách quốc phòng. Đây là gói kích thích lớn nhất kể từ đại dịch, và phần lớn trong số đó được tài trợ bằng nợ mới.

Tương tự, Canada cũng công bố kế hoạch chi 140 tỷ CAD, được Thủ tướng nước này mô tả là “đầu tư thế hệ” để bảo vệ chủ quyền kinh tế.

Sự khác biệt chết người giữa cơn sốt nợ hiện tại và thập kỷ trước nằm ở môi trường lãi suất. Trong những năm 2010, khi lãi suất toàn cầu gần như bằng 0%, việc vay mượn thêm có vẻ ít tốn kém. Hiện nay, các ngân hàng trung ương buộc phải duy trì chính sách tiền tệ thắt chặt để kiểm soát lạm phát, khiến chi phí phục vụ nợ (trả lãi) bùng nổ trên toàn cầu.

Tình trạng tại Đức và Nhật Bản cũng tương tự Mỹ, nơi chi phí lãi vay leo thang nhanh chóng, ăn mòn nguồn lực quốc gia vốn dĩ có thể dùng cho đầu tư tương lai.

Chính bóng ma nợ công khổng lồ trong môi trường lãi suất cao này đã thổi bùng lên làn sóng phòng thủ chưa từng có trên thị trường tài chính.

Vàng đã hoàn toàn thoát khỏi hình ảnh một tài sản trang sức hay đầu cơ thuần túy, để trở thành “hầm trú ẩn cuối cùng” trước rủi ro mất giá của tiền pháp định và sự suy giảm niềm tin vào khả năng trả nợ của các chính phủ.

Theo báo cáo mới nhất của Hội đồng Vàng Thế giới (World Gold Council), các ngân hàng trung ương tiếp tục mua vàng ròng với tốc độ kỷ lục: hơn 1.000 tấn trong năm thứ ba liên tiếp tính đến 2025. Riêng năm 2024, con số mua ròng đạt 1.045 tấn, và xu hướng này vẫn cực kỳ mạnh mẽ trong năm 2025 bất chấp giá vàng liên tục lập đỉnh mới.

Các nước như Ba Lan, Trung Quốc, Thổ Nhĩ Kỳ dẫn đầu danh sách, và một khảo sát năm 2025 cho thấy 44% ngân hàng trung ương đang tích cực quản lý dự trữ vàng, tăng từ 37% năm trước đó.

Hành động này là một thông điệp rõ ràng gửi đến thị trường: các định chế tiền tệ quyền lực nhất thế giới đang chủ động chuẩn bị cho một kịch bản mà niềm tin vào khả năng trả nợ của chính phủ có thể bị lung lay. Vàng, với tư cách là tài sản phi nợ (non-debt asset), trở thành lá chắn tối thượng chống lại rủi ro hệ thống.

Đối với giới đầu tư tổ chức và cá nhân, đây chính là tín hiệu để đa dạng hóa danh mục, thoát khỏi sự phụ thuộc vào các đồng tiền pháp định đang chịu áp lực in thêm để bù đắp thâm hụt.

Tuy nhiên, rủi ro mất kiểm soát luôn hiện hữu. Thị trường tài chính không có sự kiên nhẫn vô hạn. Bài học từ cựu Thủ tướng Anh Liz Truss vào năm 2022 vẫn là một lời cảnh tỉnh đắt giá: chỉ với một kế hoạch cắt giảm thuế chưa được tài trợ rõ ràng, bà đã khiến đồng Bảng Anh (GBP) sụp đổ và thị trường trái phiếu chính phủ Anh (Gilts) rơi vào trạng thái hoảng loạn cực độ, buộc Ngân hàng Trung ương Anh phải can thiệp khẩn cấp.

Sự kiện này dẫn đến sự từ chức chóng vánh của bà Truss và chứng minh một cách tàn khốc rằng thị trường luôn sẵn sàng trừng phạt bất kỳ quốc gia nào đi chệch khỏi kỷ luật ngân sách mà họ cho là có thể chấp nhận được.

Hiện tại, Pháp cũng từng đối mặt với tình trạng lãi suất vay nợ leo thang do những bế tắc ngân sách, và rủi ro này vẫn chưa hoàn toàn tiêu tan.

Mối đe dọa càng trầm trọng hơn nếu những kỳ vọng quá mức vào các công nghệ đột phá như AI không thể nhanh chóng chuyển hóa thành năng suất lao động vượt trội, thứ duy nhất có thể tạo ra dòng tiền bền vững để trả nợ trong dài hạn.

Nếu “bong bóng” nợ công toàn cầu vỡ, hiệu ứng domino sẽ là không thể lường trước, đặc biệt khi niềm tin của nhà đầu tư - thứ đã mất nhiều năm để xây dựng - có thể bốc hơi chỉ trong một đêm.

Rõ ràng, nợ công đang đóng vai trò như một “liều thuốc giảm đau” cực mạnh, giúp nền kinh tế toàn cầu vượt qua các cú sốc liên tiếp. Nhưng việc lạm dụng nó, trong bối cảnh lãi suất cao và năng suất tăng trưởng chậm, đang khiến toàn bộ hệ thống tài chính trở nên “nghiện nợ” và cực kỳ mong manh.

Việc các ngân hàng trung ương ào ạt gom vàng không đơn thuần là một chiến lược đầu tư. Đó là hồi chuông cảnh báo thị trường đang vang lên, báo hiệu cho nhu cầu cấp thiết về một lộ trình “cai nghiện nợ công” toàn cầu nghiêm túc, tái cân bằng giữa kích thích ngắn hạn và bền vững tài khóa dài hạn.

Hành động đó phải được thực hiện trước khi “ngày phán xét” ập đến - thời điểm mà thị trường mất kiên nhẫn và từ chối tiếp tục tài trợ cho cỗ máy tăng trưởng bằng nợ khổng lồ này, kéo theo một cơn địa chấn tài chính mà vàng có lẽ là một trong số ít nơi trú ẩn thực sự an toàn.